तारतम्यर

 तारतम्य —          विचार, भावना आणि कृती यांचा समतोल

मानवी जीवन हे अनेक प्रवाहांनी बनलेले आहे—विचारांचा, भावनांचा, इच्छांचा आणि कृतींचा. या सर्व प्रवाहांमध्ये समतोल राखण्याची जी क्षमता असते, तिलाच तारतम्य म्हणतात. तारतम्य म्हणजे टोकाची भूमिका न घेता परिस्थितीचा विचार करून योग्य तो निर्णय घेणे. जीवनातील स्थैर्य, शांती आणि परिपक्वता यांचे मूळ तारतम्यात दडलेले आहे.

आजच्या वेगवान काळात माणूस अनेकदा अतिरेकाच्या मार्गावर जातो—अतिविचार, अति भावुकता किंवा अति महत्त्वाकांक्षा. अशा वेळी तारतम्य हरवते आणि निर्णय चुकू लागतात. उदाहरणार्थ, रागाच्या भरात घेतलेला निर्णय नातेसंबंध तोडू शकतो; तर अती सहनशीलता अन्यायाला खतपाणी घालू शकते. म्हणूनच तारतम्य म्हणजे ना अती कठोरता, ना अती मृदुता—तर दोहोंमधील सुवर्णमध्य.

तारतम्य हे केवळ बुद्धीचे नव्हे, तर संवेदनशीलतेचेही लक्षण आहे. दुसऱ्याच्या भावनांची जाणीव ठेवून स्वतःचे मत मांडणे, प्रसंगी मौन पाळणे आणि योग्य वेळी स्पष्ट बोलणे—ही तारतम्याचीच रूपे आहेत. समाजात वावरताना, कुटुंबात निर्णय घेताना किंवा सार्वजनिक जीवनात भूमिका मांडताना तारतम्य आवश्यक ठरते.

अध्यात्मातही तारतम्याला विशेष महत्त्व आहे. इच्छांचा दमन न करता त्यांचे योग्य नियमन करणे, सुख-दुःखात समत्व राखणे आणि यश-अपयशात स्थिर राहणे हे तारतम्यामुळेच शक्य होते. भगवद्गीतेतील समत्व योग ही संकल्पना तारतम्याचाच विस्तार आहे.

शेवटी असे म्हणता येईल की, तारतम्य ही जीवनकला आहे. ती अनुभवातून, आत्मपरीक्षणातून आणि संवेदनशीलतेतून विकसित होते. ज्या व्यक्तीच्या विचारांत, बोलण्यात आणि वागण्यात तारतम्य असते, ती व्यक्ती केवळ यशस्वीच नव्हे तर समाजासाठीही आदर्श ठरते. कारण तारतम्य असलेला माणूसच खऱ्या अर्थाने संतुलित आणि सुसंस्कृत जीवन जगू शकतो !!