तूफान

 

चित्रदुर्ग किन हे स्थानचं ठिकाण, तसंच लोकांपर्यंत बोटं प्रमुख असहमत बंदर सर्व. चित्राच्या आसपासच्या पन्नास मैलांत बोटात बसते. आजूबाजूच्या मुंबईला जाणाऱ्या लोकांना चित्रदुर्गाच्या धक्क्यावर यावं लागेल. चित्रदुर्गाच्या आसपास उत्तम असा हापूस आंबा पिकत होता. प्रत्येक सीनला चित्रदुर्ग लाखो भारताचा आंबा मुंबईचे इतर भाग जात असे. अलीकडदुर्गाच्या आंबला परदेशातून बाहेरही दिसतं चित्रं येत होतं. त्याळं चित्रदुर्ग हे देशाला विदेशी चलन बनून, एक प्रमुख असे कोकण किनावरचे केंद्र बनले होते.

या चित्रदुर्गावर जिल्हा न्यायाधीशा लढा. न्यायालयाची इमारत बंधनकारक होती. कोर्टाच्या व्हरांडात उभं राहिलं की पश्चिमेला अथांग असा अरबी समुद्र असे.

त्या दिवशी कोर्टात चिक्कार जमाली होती. न्यायालयाच्या खटला तशा 'सेन्सेशनल' होता. चित्रदुर्ग सेनेच्या न्यायालयापर्यंत आजपर्यंत गाजलेले खटले- खटले चालले होते. पण नारायणाच्या या खटल्याला एक आगळीच मिळालं होतं. रचणार होते; पण थोरल्या शेठनी मुंबईतून आपले एक वकील खटले सरकारी वकिलांच्या पक्षासाठी बसू शकतील.

सीतूला महिलेच्या पिंजऱ्यात आणलं. न्यायालयामध्ये 'थुका आलेले प्रश्नच त्याला आधार वाटला. सीतूला मामाकांची भेट पाहा 'आपला वकील बदलता आला तर पाहा' असं सांगणं अशक्य आहे. पण माथुकाक भेट घ्यायची त्याला पक्षाचीच नाही. शिवाय राखा पार्टी असती असती ऐन केस चालवणाऱ्या वकील बदलण्याला परवानगी दिली नसती. आणि प्रयत्न करून जरूर परवानगी दिली असती, नवीन वकिलाव्याला संपूर्ण फीची

व्यवस्था निर्माण होणे होते. सीमधून आपल्या नशिबावर हवेला हवेला जे व्हायचे ते होवो म्हणून स्वस्थ राहण्याचे आवाहन केले.

न्यायाधीश चेंबर बाहेर आले. कोर्टात जमा झालेल्या लोकांनी त्यांना उत्थापन दिले. न्यायाधीश खुचीवर बसून खाऊन ओघळ आपला गाऊन सावरला आणि सरकारी वकिलांना उद्देशून सांगा.

"येस प्रॉसिक्युटर, व्हॉट इज युवर केस?"

उठबस वकील कुटुंबीय आणि अभ्यकारी अधिकारी म्हणाले, “मेइट प्लीज युवर स्टोअर ऑनर,” किंचित घास साफ करून ते, “चित्रदुर्ग बोलू लागले आहेत दक्षिण निंबर्डी हे दक्षिणेचं छोटं किन कोवरचंखेडं आहे. गाव तसं लहान पण गावाच्या या गावाच्या समुद्रात व्हाईट व्हाईट प्रॉन आणि लॉबस्टर विपुल उद्योग शेजारी असे म्हणून मनमोहक शेजारी कोंबले आहेत. दोन फॅक्टरीज निंबर्डीत सुरू केल्या. बांधला.

"स्थानिक लोक बेकारी ओढवू नयेत या निश्चयने निर्ड पार्क स्थानिक लोकांनाच त्यांनी खुल्डरचे काम घेतले आहे.

"या निर्डीत सारंग नावाचा गाबित. होता. सिक्युरिटी ऑफिसर या नावाला तो एकाच राधाने, तिथला पुढारी होता स्थानिक लोकांच्या काही अडी-अडचणी असतील तर त्या हुकड्यांचे निमंत्रक किंवा मॅनेजर दर्शन घडवून आणले आहेत. त्याला नाव म्हणून त्याचे नाव म्हणून त्याची अक्षांक्षा वाढवावी लागेल. गरज.

“आरोपी सीताराम ऊर्फ सीतू हा त्या रासू सारंगाचा मुलगा.

“इजशी युवर विटनेस? ” न्यायाधीशांनी विचार केला.

"येस सर. हक्काची जबाबदारी घेतली आहे. पण तिला या केसमध्ये काही भाग नाही. कारण ती 'होस्टाईल' होईल. म्हणून मुद्दामच तिची साक्ष बरी नाही." “ओकेएसएस! गो अहेड”

“तर रासू सारंग हा जसा स्वत:बद्दल भलत्या मूल्याकांक्षा धारणू केवळ त्याचा मुलगा सीतू आणि त्याची प्रेयसी सुबीही.”

वकील रासू सारंगाची बदनामी करत आहेत असंतुलित माथूका स्वत::शीच पुढं बोलू लागले. "ओ लॉर्ड! धिस इज पोस्टह्युमन डिफेमेशन."

वकील पुष्कळ बोलू लागले, “स्वतः सरकार ही कल्पनाही करू लागले, अवास्तव अशा सुविधा देऊ. सुबीत उघड काम न करता मागू म्हणू, मॅनेजर नारायणनी तिला काम दूर दूरसूर. रासारंगलाही काम संस्था टाकून टाकणे. स्वत: अनुभव हा मनमुरादनेजर वैचारिकपणे नारायणनडून चिंतन केले होते.

"ज्या दिवशी मॅनेजर नारायणन निंबर्डीतून नाहीसे त्यादिव नारायणी नारायणी फटू भंडूला आणि मॅनेनना हो ना भाटगरवाडीनजीक पाह्यलं."

“ही भाटगरवाडी कुठं आहे?” न्यायाधीशांनी विचार केला.

"ही निंबर्डीपासून फक्त दोन अडीच मेल आहे."

"अच्छा सु?"

"मॅजर आणि सीतू यांना पाहताना साक्षीदार फडकी भंडारी एकत्र येत आहेत काही निंबर्डीत आला, तेव्हा त्याला सीतू त्या होडीतून गाडलगत खडकाकडे दिसला. लास्ट सीन टुगेदर' अशा प्रकारे कुळाचा हा पुरावा आहे. नंतर त्याचे नारायण प्रीतीचे निकडीचे किनाऱ्यावर संबोधले जाते. होते पण नारायण वापरत असलेली सोन्याची चेन, त्याचे नावाचे सोन्याचे ब्रेसलेट, शर्टाची बटणं यातून ते प्रेत नारायणचं हे साक्षीदार ओळखणे शक्य आहे.”

“प्रेत चेहऱ्यातून येत येत येत?”

“येत शांत, पण चेहरा शोधला डीकपोज' जोडणारा होता. म्हणून मी या लेखाचा उल्लेख करत आहे.”

"आय सीएसएस! फर्दर?"

"त्या सीतूला संशयित संशयित बचाव. स्वतःला जोडून स्वत: नारायणन चाकू मारला आणि आता तो असह्य झाला आहे आणि तो आटल्या खूपस आला आहेस, चाकूलाही त्या व्यक्तीला चाकूवर दिला होता. रक्ताचे आणि वरून हजरचे डाग आणि त्याच्या कपड्यांवर डागांचे एकाच ब्लाड ग्रुपिंगचे आहेत असा केमिकल ऍप्लॅनॅलायझर ड्रायझर रिपोर्ट आहे यावरून हा शब्द सीतूनच आहे हे सिद्ध होईल.

“येस, कॉल युवर विटनेस” न्यायाधीशांनी सरकारी वकिलांना साक्षीदार बोलावण्याची आज्ञा केली.

सरकार पुन्हा फिर्याद दिली होती ती फौजदार आणि त्यांनी गुन्ह्याचा विरोध केला त्यांना शेवटी बोलव असंच ठरलं. सरकार पक्षाचा संघ साक्षीदार म्हणून फटू भंडारी साक्षीदाराच्या पिंजऱ्यात खाली मैदान.

देवाची देखरेख सांगू, “त्यादिवशी मी भाटगरवाडीला चिंतू भंडवलांकडे शपथविधी तेव्हा......

फटूने शेवटी सी होडीतून एकटाच निंबर्डीला परतल्याच. त्याचा उलटतपास सीतूचा वकील उतारा.

.“हे बघ, तू सीतू आणि मॅनेजर यांना एकत्र पाहिलंस, नंतर सीतू एकटाच निंबर्डीला परतचं पाहिलं, तर ही गोष्ट तू कोणाला बोललास की नाही?”

"कशाला बोलू?" मी बोललो नाही."

“मॅनेजरला कुठं बाहेर आला, असं का नाही विचारलं?”

"माझा काय संबंध ते विचार?"

“बरं, सांगतांना, रविबाबू तुला ही गोष्ट का नाही?”

"सांगितली. मोठ्या दिवस सांगितली."

“खोट बोलोस तू. ही गोष्ट त्यांना कधीच सांगितलेलीस”. "त्यांना विचारून बघा." फटू चड्डीशी बोलून गेला.

याहून अधिक असे कोणते प्रश्न सीतूच्या वकिलानन फुटूला विचारले आहेत. खरं म्हणजे नंतर फटूला राच्या जागी नावात आले, ते पूर्वी फटू हा लोक नंबरचे पैसे घेण्याचा व दारूबाजी करायचा, तो एक लोचा लोफर होता,

अशी माहिती सीमधून आपल्या वकिला दिली होती. पण वकिलान फटूची 'व्हेरॅसिटी चँज'

पुढे चाकूजप्ती पंचवें । हे रवीवर काम करणारे लाँच करणारे होते. त्यांच्याही जबाबदाऱ्या गंभीरे असे प्रश्न सीतूच्या वकिलांनी केले. सरकार पक्षाच्या अशा एकामागून एक अधिकारी साक्षीदारांनी सीतूच्या विरुद्ध अशी केस उभी केली. अंतिम न्यायाधीशांनी सीतूचा जबाब नोंदवला. सरकार पक्ष असलेला पक्ष पुराव्यासंबंधी त्याला काय म्हणले आहे हे विचारले आहे, तेव्हा आपल्या वपातीची खात्री पटली आहे, “साहेब, माझा एक प्रश्न आहे.

तूला आता न्यायाधीश न्यायाधीश म्हणाले, “काँसेप चालू असताना तू हा आकांता दाखवत नाही?”

"तु न्यायदेवता आहात. तुम्ही विचार करून पाहा. ज्याला तऱ्हेनन माझा वकिलाने माझा बचाव केला तो कोणही विचारवंताला पटण्यासारखा आहे का?"

"तो वाद निर्माण करू शकत नाही. तुला सरकार शब्द पुराव्यासंबंधी काय सांगत असेल तर ते सांगतो."

सीतू म्हणाला, “निरपराध आहे. माझी ही खोटी रचना आहे. कोणी मॅनेजरचा खून केला आहे ज्याचा त्यानंच बापाचाही बळी घेतला आहे. मनमोहनशेठ पैसेवाले आहेत. त्यांनी निंबर्ड गरीबाला विकत घेतले आहे आणि माझ्या विरुद्ध निकालही काढले आहेत!”

सीतूच्या यावर न्यायाधीश संतापले. चौकी लेखणी कागदावर आपणहून ते म्हणाले, “इज कंटेम्ट ऑफ द कोर्ट !”

बिचारा सीतूंजऱ्यात उभे राहून न्यायमूर्ती न्यायदेवतेच्या फोटोकडे एका अश्रू ढाळत होता. त्याला देव न्यायाने जागीमो तराले मनहनशेठचे होते. पण त्यांचे डोळे बांधलेले. ते सीतूकडं डोळे किलकिले करून पाहात आहेत आणि गालातल्या गालात हसत आहेत, असा त्याला भास होत होता.

दोन्ही बाजूंच्या दोन्ही बाजू. सीतूच्या वकिलांनी 'आपला पक्षकार हा अनिभज्ञ आहे; त्याला जाणूनबुजून न्यायालय अवमानबुध्द करू शकत नाही, म्हणून त्याला न्यायालयाचा आग्रह अवमान केल्याने नोटीस काढण्यात येऊ नये अशी केली. आपण वकील आहोत आणि त्याच्या बाजूने भाषण

आपले कर्तव्य आहे या जाणिवेने त्यांनी “सीतू हा निरपराध आहे, त्याला खाली यावे,” असे चार शब्द उच्चारले.

तुम्ही

अन् नंतर शेवटी तेच. न्यायाधीशांनी सीतूला नारायणाच्या खुनाबद्दल शिक्षा ठोठावली. ते आपले निकालपत्रात म्हणाले,

"खर नारायण बतावणी तंत्राचा, प्रामाणिक सेवक अन् गोर गोरखांची आस्थापना एका सज्जन आणि सालस गृहस्थाची निर्घृणि खरे सीतूला फाशीची शिक्षा देण योग्य कुशलचा अर्थ, पण त्याचं कोवळं लक्षात ठेवा मी त्याचा जन्मठेपेची, चौदा वर्षांची शिक्षा पूर्णतो."

निकाल ऐकून सीतू पुन्हा मोठ्याने ओरडला, “मी मॅनेजरला मारलेलं नाही! मला निष्पन्न कारण शिक्षा देत आहात!”

कोर्टात लोकांचा गलकाही. न्यायमूर्ती चेंबरमध्ये गेले. शिक्षा सामर्थ्य असंतुलित बरळ नसलेले न्यायालयीन पट्टेवाल्या आणि शिरस्तेला वाटलं.

माथुका टेकली काठी टेकीत सीतू जवळ आले आणि म्हणाले, "बेसीतू, प्रभू आपला आंधळा नाही. तू निष्पाप आहेस. माझी खात्री आहे. पण माणसाची निर्मिती ही न्यायव्यवस्था अपूर्ण आहे, मला आता प्रत्यय आला आहे."

"केवळ न्यायव्यवस्था नाही का, माझी केस चालवणारा तो वकील या कारस्थानात सामील मागतो आणि मला योग्य वाटते, न्याय्य.

माथुकाकांनी त्याला पुढं बोलू दिलं नाही. तोंडावर बोट 'शूऽऽऽ' असा आपला दिला.

अश्रू करणारा सीतू म्हणाला, “का, सुबीला घातलेला हो!”

"चिंता करू नकोस पोरा. मी हायकोर्टात अपील करण्याचा प्रयत्न करतो. तुझी सुबी अगदी सुरक्षित अशी जागी आहे."

"माझी आईऽऽ!" सीतूला या क्षणी पदाचीही आठवण झाली. नवऱ्याच्या तुमच्या चंचल दुःख ती सीतू खटल्यातून सुटला तर विसरली असती. पण तीही संपली. चौदा वर्ष सजा भोगून आपण परत आलो तेव्हा आईची आठवण येते, आपल्याला शंका वाटल्या सीतूला दुःख अनावर होत नाही.

माथुकांच्या गळ्यात पडून पोटभर आणि त्याला कोणीही सवड दिली नाही. शिरस्तेदारांन त्याचं वॉरंट तयार करून पोलिस हवालदारकडं दिलं.

हवालदारांन त्याच्या अड्डाला ठोकल्या आणि त्याला त्याला निलमोटारीकडं निघाली.

मामुकाकांनी त्यांना भरल्यांनी निरोप दिला.

माथुकाका जेव्हा निंबर्डीला परतले तेव्हा ही वार्ता त्यांनी पदीला सांगितली. माथुकांना वाटलं, ती राडेल, खूप आक्रोश करेल. पण तसं काही एक तिनं नाही. ती वार्तालाप काही क्षण ती पुतली काही निश्चल बसून राहिली आणि मग मोठमोटाआन एक हसू बरं. हातवारे करू. पदीला वेड लागलं तर ऐकून.

निंबर्डीत ती रवळनाथाच्या मंदिराच स्वतःच बोलतात असे. कोणी उरलां पत्रावळीत तिची दुसरी ठेवीत. कधी कधी निबर्ड पार्क किनवर ती वरवर असे पाहात वर हात धरून क्षितिजाकडं. तिला वाटते, रासू होडी पाहिल दर्यावर गेले आहे. सीतूही त्याच्या समवेत आहे. तेलक बाप-लेक परत लक्षण म्हणून त्यांची वाट पाहत किनवर तास उभी राहत असे. कधी अंधार मात्र ती किनवर दिसे. समुद्रमुक्त तोंड करून रासूला आणि सीतूला हाकाही मारत असे.

पावसाळा संपला. एके दिवशी किनलावर उभ्या भरतीच्या लाटाही पदावर भान राहिलें वाद. लाटांनी तिला वेढलं. एर तहान, भूक, भय भय. अस्पष्ट अशी उल्लू पदी त्या दिवशी स्वतःला सावरू शकली नाही. ज्या लाटांनी तिला स्वत:ला खेचलं त्याचं लाटांनी पुन्हा निंबर्ड कनेक्ट करून पुळणीवर परत आणलं. ईश्वराला तिच्यात पाहाल्या नाहीत, भ्रमिष्ट पदीला मुक्त करण्यासाठी त्यानं तिची सुटका केली, असंभव माथुकांना वाटलं.

निंबर्डी गावकऱ्यांनी त्यांची जाची चिता रचली. टेकमाथुकाडी वरून खाली अनेक शकले आहेत. त्यांना आता चालता येणंही जमत नाही. ते गेले पंढरा दिवस तापनांती. अंतोन गोन्साविल्स जात होता. बिल-त्याचा मुलगा- माथुकाकांसाठी घरून दिसताहेत असे. पण आताशी जन्म-मृत्यूबद्दल विवेकान भाष्य पूर्णा, सत्य नितांत श्रद्धा त्यांच्यातला धर्मोपदेशक निराश होता. एकामागून एक अशा सारंग कुटुंबात घडलेल्या घटना त्यांचा धीर खचला होता. या जग 'अस चाच प्रभाव अधिक ओळखणे अशक्य आहे त्यांना वाटू लागलं पाहिजे.

तेव्हा ते म्हणाले, “बरं सही. सुटका बिचारी एकदा!

ते जगण्याला अर्थ नसतो.

स्वत: ते टेक काठ आधाराने उठले आणि दक्षिण सव्र्हिस परिवार समूह. किनलुवरच्या चितेतली धग आता संपली होती. भरती लाटा चिन्ह चितेला स्पर्श करू. बघता बघता चिता जलमय. एक लाट आली आणि तिं तिथं चिता होती की बनवून टाकली. माथुका स्वतः:शीच म्हणाले,

“बरं, अस्थिविसर्जन कोणीतरी करवंच, ते सागरानंच टाकलं!”

रासू सारंगला तेव्हाही निंबर्डीत कोणाला फारसं दु:ख नाही. कारण सीतूला शिक्षा तो पक्ष होता, खेळणारा होता त्याला शिक्षा असे प्रत्येकाला वाटते. सारंग कुटुंबाचा आदर नारायणाच्या खुनापासून संपत चालला होता. पदीला वेड लागलं म्हणून निंबर्डीत कोणी फार हळहळ केली नाही. जेवताना एखादं भटकं कुत्रं दिसलं की कोर - चतकोर भाकरी जशी भिरकावतात, त्याच नंद पदीला काही दिवस निंबर्डीनं अन्न दिलं. भूतदयेचा किंवा मानवतेचा लवलेशही खाली आणि यामुंच पदक सोडुकची वार्ता जेव्हा जेव्हा माथकांना सांगितली तेव्हा त्यांनी निश्वास सोडला, “बरं आपली. सुटली!”

माथुकाका खडकावरून परतले तेव्हा समोरच्या आऊट हाऊससमोर रवी व्हरांड्यात उभा होता. तो थोडा पुढं आला आणि म्हणाला,

“फादर, वाईट झालं नाही?”

“हंऽऽ!” माथुकाका हुंकारले. “पण ती सुबी आहे तरी कुठं?” “मला तरी काय ठाऊक!”

“हे पाहा फादर, ती कुठंही लपून राहिली तरी मी तिला शोधून काढल्याशिवाय राहणार नाही. केस चालण्यापूर्वी ती सीतूला भेटायला चित्रदुर्गातल्या जेलमध्ये गेली होती हे माझ्या कानावर आलेलं आहे. "

“काढ, काढ, शोधून काढ! तिच्यासाठी हा सारा आटापिटा केलास. ती नाही मिळाली तर काय उपयोग?”

“पण फादर, आपण तुम्हाला मानलं बुवा ! तत्त्व म्हणजे तत्त्व! पण काय हो, रासू मेला, पदी मेली, सीतू तुरुंगात गेला. आता ती सुबी एकटीच पडली की नाही?” “रवी!” फादर मॅथ्यूस चर्चच्या टोकाकडं पाहत म्हणाले, “अजून तू बच्चा आहेस. तू काय करतो आहेत ते तुझं तुलाच समजत नाही.”

सुबी?”

“चांगलं समजतं. आता मी काही प्यालेलो नाही. पण सांगा ना फादर, कुठंय

“ते

तू शोधून काढणार आहेस ना?”

“तसं मी म्हणालो हे खरं; पण तरीही ती मला तात्काळ सापडेल असं नाही. तुम्हाला नक्कीच तिचा पत्ता ठाऊक असेल! ”

“तसं बेशक समज. मला ठाऊक आहे आणि मी तो तुला सांगत नाही. ”

इतकं बोलून माथुकाका आत आले. त्यांना रवीची मनस्वी चीड आली होती. निरपराध सारंग कुटुंबाची वाताहत झालेली असताना या रवीला अजूनही सुबीची आसक्ती सुटू नये याचं त्यांना आश्चर्य वाटत होतं.

खोलीतल्या जीझसच्या फोटोकडं पाहत ते उद्गारले, “अशा गोष्टी जर या भूतलावर मला पाहाव्या लागणार होत्या, तर जन्माला तरी का घातलेस?”

सीतूनं हायकोर्टात जे अपील केलं होतं, तेही फेटाळण्यात आलं. इकडे निंबर्डी सारंग कुटुंबाला विसरली. कारखाने पुन्हा सुरू झाले. व्हाईट प्रॉन्स मोठ्या प्रमाणावर मिळू लागले होते. कर्लीदेखील भरपूर मिळत होती. कॅनिंग फॅक्टरी आणि कोल्ड स्टोअरेज या दोन्हींतून माल मोठ्या प्रमाणात बाहेर पडत होता. नवीन मॅनेजरची नेमणूक झाली होती. रवीच्या देखरेखीवर मनमोहनशेठ खूष होते. पण स्वत: रवी मात्र अस्वस्थ होता. त्याला सुबी हवी होती.

रात्रभर ती त्याला स्वप्नात दिसायची.

०००